خلاصه کتاب راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی ( نویسنده محرم آقازاده، افسانه سنه )

«راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی» اثر ارزشمند محرم آقازاده و افسانه سنه، منبعی جامع است که رویکردهای نوین و کاربردی را برای آموزش اثربخش کودکان در دوره پیش دبستان معرفی می کند. این کتاب، معلمان و والدین را با ابزارها و بینش های لازم برای خلق یک محیط یادگیری پویا و انگیزشی مجهز می سازد، جایی که رشد همه جانبه کودک در اولویت قرار می گیرد. در این مقاله به بررسی عمیق مفاهیم کلیدی و راهبردهای عملی این اثر می پردازیم.

دوره پیش دبستانی، سنگ بنای رشد و توسعه همه جانبه کودکان است؛ دوره ای حساس که در آن پایه های مهارت های شناختی، اجتماعی، عاطفی و جسمانی شکل می گیرد. درک اهمیت این دوره و بکارگیری روش های نوین آموزش پیش دبستانی، نه تنها به شکوفایی استعدادهای نهفته کودکان کمک می کند، بلکه آن ها را برای ورود موفقیت آمیز به مراحل بعدی زندگی و تحصیل آماده می سازد. در این راستا، کتاب «راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی» نوشته دکتر محرم آقازاده و افسانه سنه، به عنوان یک اثر پیشرو و جامع، به مربیان، والدین، دانشجویان و تمامی علاقه مندان به حوزه آموزش و پرورش کودک، دیدگاهی عمیق و کاربردی ارائه می دهد.

این کتاب صرفاً یک معرفی از روش های موجود نیست، بلکه با تحلیل دقیق و ارائه مثال های ملموس، به عنوان یک خلاصه کتاب محرم آقازاده افسانه سنه، پلی میان تئوری های نوین و کاربرد عملی آن ها در محیط واقعی آموزش ایجاد می کند. این مقاله تلاش می کند تا فراتر از یک معرفی ساده، به خلاصه ای تحلیلی و کاربردی از این اثر ارزشمند بپردازد و نکات کلیدی و رویکردهای اصلی آن را برای مخاطبان هدف، به ویژه مربیان و والدین کودکان در سنین پیش دبستانی، روشن سازد.

فلسفه زیربنایی کتاب: نگاهی کودک محور به یادگیری

اصول و مبانی فکری نویسندگان در طراحی راهبردهای آموزش در پیش دبستانی، ریشه در فلسفه ای عمیق و کودک محور دارد. این رویکرد، کودک را نه تنها دریافت کننده منفعل اطلاعات، بلکه عاملی فعال و سازنده در فرآیند یادگیری می داند. محور اصلی این فلسفه، یادگیری فعال است که بر مشارکت مستقیم کودک در فعالیت های آموزشی تأکید می کند. به جای روش های سنتی که معلم را در مرکز قرار می دهند، این کتاب مربی را به عنوان تسهیل گر و راهنما معرفی می کند که با فراهم آوردن محیطی غنی و تحریک کننده، به کودک اجازه می دهد تا از طریق اکتشاف، تجربه و حل مسئله، به دانش دست یابد.

یکی از جنبه های حیاتی این فلسفه، درک اهمیت مراحل رشد کودک در طراحی آموزش است. نویسندگان بر این باورند که برنامه های آموزشی باید متناسب با ویژگی های رشدی کودکان در سنین پیش دبستانی، شامل جنبه های شناختی، عاطفی، اجتماعی و جسمانی، تدوین شوند. این بدان معناست که فعالیت ها باید چالش برانگیز اما قابل دستیابی باشند و به کودک امکان دهند تا در فضایی امن و حمایت کننده، به کاوش و آزمایش بپردازد.

نقش بازی در آموزش پیش دبستانی، یکی دیگر از ارکان اصلی این فلسفه است. بازی نه تنها وسیله ای برای سرگرمی، بلکه یک ابزار قدرتمند برای یادگیری و توسعه مهارت ها محسوب می شود. از طریق بازی، کودکان می توانند مهارت های اجتماعی، حل مسئله، خلاقیت و تفکر انتقادی خود را تقویت کنند. این رویکرد کل نگر، سعی دارد تا تمامی ابعاد وجودی کودک را در فرآیند آموزش دخیل کرده و به رشد همه جانبه او یاری رساند.

خلاصه ای جامع از فصول اصلی و روش های کلیدی کتاب

راهبردهای مبتنی بر فعالیت (فصل ۱): قلب تپنده آموزش پیش دبستانی

این فصل به تشریح اهمیت و کاربرد آموزش مبتنی بر فعالیت کودکان می پردازد. این رویکرد، نقطه مقابل یادگیری سنتی است که بر انتقال یک طرفه اطلاعات تأکید دارد. در آموزش مبتنی بر فعالیت، کودکان از طریق انجام دادن، ساختن، کاوش کردن و تعامل با محیط و همسالان خود یاد می گیرند. این روش به آن ها فرصت می دهد تا مفاهیم را درک کنند، مهارت های جدید کسب کنند و اعتماد به نفس خود را افزایش دهند.

مثال های عملی مطرح شده در این فصل شامل «مراکز یادگیری»، «حلقه های یادگیری» و «پروژه محوری» است. در مراکز یادگیری، فضاهای مختلفی در کلاس یا محیط آموزشی طراحی می شود که هر کدام به فعالیت های خاصی اختصاص دارند (مانند مرکز علوم، هنر، کتابخوانی). کودکان آزادند تا بر اساس علاقه خود، در این مراکز به فعالیت بپردازند. حلقه های یادگیری نیز فرصت تبادل نظر و مذاکره در گروه های کوچک را فراهم می آورند و مهارت های اجتماعی را تقویت می کنند. پروژه محوری نیز به کودکان اجازه می دهد تا بر روی موضوعی خاص به صورت عمیق کار کرده و از طریق تحقیق و کاوش به نتایج عملی برسند. در تمامی این راهبردها، نقش مربی به عنوان تسهیل گر بسیار حیاتی است؛ مربی به جای دیکته کردن، با پرسیدن سوالات مناسب و ارائه راهنمایی های لازم، مسیر یادگیری را برای کودک هموار می سازد.

راهبردهای مبتنی بر هنر (فصل ۲): پرورش خلاقیت و رشد عاطفی

هنر یکی از قدرتمندترین ابزارها برای تقویت خلاقیت، رشد عاطفی، اجتماعی، شناختی و جسمی در کودکان پیش دبستانی است. این فصل از کتاب «راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی» بر این حقیقت تأکید می کند که فعالیت های هنری تنها جنبه تفریحی ندارند، بلکه نقش بنیادینی در توسعه همه جانبه کودک ایفا می کنند.

انواع فعالیت های هنری مانند موسیقی (آواز خواندن، نواختن سازهای ساده، ریتم سازی)، نمایش (بازی های نقش آفرینی، خیمه شب بازی)، هنرهای تجسمی (نقاشی، کار با خمیر، کلاژ) و حرکات موزون (رقص، حرکات نمایشی) می توانند به روش های مختلفی به رشد کودک کمک کنند. موسیقی به تقویت مهارت های شنیداری و ریتمیک، نمایش به پرورش مهارت های اجتماعی و زبانی، هنرهای تجسمی به تقویت هماهنگی چشم و دست و خلاقیت، و حرکات موزون به توسعه مهارت های حرکتی درشت و بیان احساسات کمک می کند. نویسندگان معتقدند که با بهره گیری از این راهبردها، کودکان قادر خواهند بود تا به صورت کلامی و غیرکلامی خود را ابراز کنند و توانایی هایی را توسعه دهند که در آینده زندگی آن ها مؤثر خواهد بود.

«مطالعه ی هنر به دانش آموزان کمک می کند تا جنبه های عقلانی، اجتماعی، عاطفی و جسمانی زندگی خود را تقویت کنند. راهبردهای مبتنی بر هنر دانش آموزان را تشویق می کند تا شکل های گوناگون موسیقی، هنرهای تجسمی، نمایش و حرکات موزون را درک کنند.»

راهبردهای یادگیری مشارکتی (فصل ۳): مهارت های زندگی در بستر گروه

این فصل به اهمیت یادگیری مشارکتی در پیش دبستانی و چگونگی پرورش مهارت های اجتماعی و زندگی در کودکان از طریق کار گروهی و تعامل می پردازد. در این رویکرد، کودکان در کنار یکدیگر و با همکاری و همفکری، به حل مسائل و رسیدن به اهداف مشترک می پردازند. این روش به آن ها کمک می کند تا مهارت های ارتباطی، همدلی، حل اختلاف و مسئولیت پذیری را بیاموزند.

کتاب به روش های مذاکره و تبادل نظر در گروه های کوچک اشاره می کند که به کودکان فرصت می دهد تا در مورد پروژه ها، خلاصه داستان ها یا گزارش مشاهدات خود، با همسالانشان گفت وگو کنند. بازی های تعاملی و پازل های گروهی نیز از جمله فعالیت های کاربردی هستند که مهارت های اجتماعی و حل مسئله را به طور همزمان تقویت می کنند. این بازی ها، کودکان را به چالش می کشند تا برای رسیدن به یک هدف مشترک، به یکدیگر کمک کنند، گوش دهند و ایده های خود را به اشتراک بگذارند.

راهبردهای آموزش مستقیم (فصل ۴): تعادل بین آزادی و راهنمایی

برخلاف تصور رایج، آموزش مستقیم نیز جایگاه ویژه ای در بهترین روش تدریس در پیش دبستانی دارد، اما باید با دقت و هدفمندانه به کار گرفته شود. این فصل بر اهمیت ایجاد تعادل بین آزادی عمل کودک و ارائه راهنمایی های لازم تأکید می کند. آموزش مستقیم برای موقعیت هایی مناسب است که کودک نیاز به یادگیری مهارت های پایه ای، اطلاعات خاص یا رعایت نکات ایمنی دارد و آزادی کامل ممکن است به ضرر او باشد.

این راهبردها شامل آموزش های ساختاریافته برای مواردی مانند یادگیری اعداد و حروف اولیه، مهارت های خودیاری (مثل بستن بند کفش)، یا قوانین محیط کلاس و ایمنی در بازی است. نکته کلیدی در این فصل، چگونگی ادغام آموزش مستقیم با رویکردهای فعال است. مربی باید مطمئن شود که حتی در آموزش های مستقیم نیز، عنصر مشارکت و درگیر کردن ذهن کودک حفظ شود تا یادگیری از حالت منفعل خارج شده و برای کودک معنا و انگیزه داشته باشد.

راهبردهای یادگیری مستقل (فصل ۵): بذر خوداتکایی و کنجکاوی

پرورش حس خوداتکایی و کنجکاوی در کودکان، یکی از اهداف بلندمدت آموزش پیش دبستانی است که در این فصل به آن پرداخته می شود. اهمیت انتخاب و مسئولیت پذیری در یادگیری، اساس این رویکرد است. وقتی به کودکان فرصت انتخاب داده می شود، حس مالکیت نسبت به یادگیری در آن ها تقویت شده و مسئولیت بیشتری در قبال فعالیت های خود احساس می کنند.

برای تسهیل طراحی محیط برای اکتشافات فردی، مربیان باید فضایی را فراهم کنند که در آن ابزارها، مواد و منابع متنوعی برای کاوش در دسترس باشد. این فضاها باید به گونه ای سازماندهی شوند که کودک بتواند به راحتی به آن ها دسترسی داشته باشد و بدون نیاز به دخالت مداوم بزرگسال، به کشف و تجربه بپردازد. این راهبردها به کودکان کمک می کنند تا مهارت های تفکر مستقل، حل مسئله و خلاقیت را در خود توسعه دهند.

الگوهای تحقیق و کاوشگری (فصل ۶): کشف جهان پیرامون

تقویت حس کنجکاوی و مهارت های پژوهش اولیه در کودکان، محور اصلی این فصل است. کودکان ذاتاً کاوشگر هستند و این بخش از کتاب بر نحوه هدایت این حس ذاتی به سمت یادگیری هدفمند تمرکز دارد. هدف این است که کودکان با مشاهده، سوال پرسیدن و آزمایش های ساده، به درک عمیق تری از جهان اطراف خود برسند.

نقش گردش علمی در آموزش کودک، یکی از مهم ترین راهبردهای این فصل است. گردش های علمی خارج از محیط کلاس درس، به کودکان فرصت می دهد تا مفاهیم را در بافت واقعی خود مشاهده و تجربه کنند. این مشاهدات مستقیم، پایه ای برای پرسیدن سوالات بیشتر و انجام آزمایش های ساده تر در کلاس فراهم می کند. علاوه بر این، آزمایش های ساده علمی (که در خانه یا کلاس با وسایل در دسترس قابل انجام هستند) به کودکان کمک می کند تا فرضیه سازی، مشاهده و نتیجه گیری را بیاموزند و مهارت های تفکر علمی را در خود پرورش دهند.

سبک های یادگیری (فصل ۷): شناخت تفاوت ها، طراحی اثربخش

هر کودکی به شیوه خاص خود یاد می گیرد و شناخت این تفاوت ها برای طراحی آموزش اثربخش ضروری است. این فصل به معرفی و توضیح سبک های یادگیری مختلف، از جمله دیداری، شنیداری و جنبشی (حرکتی) می پردازد. کودکان دیداری از طریق دیدن تصاویر، نمودارها و فیلم ها بهتر یاد می گیرند. کودکان شنیداری با گوش دادن به داستان ها، موسیقی و توضیحات شفاهی، مفاهیم را بهتر درک می کنند و کودکان جنبشی از طریق حرکت، لمس و انجام فعالیت های عملی، یادگیری عمیق تری دارند.

اهمیت انطباق روش های تدریس با سبک های متنوع یادگیری کودکان، به مربیان و والدین این امکان را می دهد که برنامه های آموزشی خود را به گونه ای طراحی کنند که به نیازهای فردی هر کودک پاسخ دهد. این رویکرد نه تنها اثربخشی آموزش را افزایش می دهد، بلکه به افزایش علاقه و انگیزه کودک برای یادگیری نیز کمک شایانی می کند.

کاربست های فناورانه و رسانه ای (فصل ۸): تکنولوژی در خدمت آموزش

در دنیای امروز، تکنولوژی در کلاس پیش دبستانی به جزئی جدایی ناپذیر تبدیل شده است. این فصل به معرفی ابزارهای دیجیتال و نرم افزارهای آموزشی مناسب برای سنین پیش دبستانی می پردازد. استفاده هدفمند و آگاهانه از تبلت ها، کامپیوترها و اپلیکیشن های آموزشی می تواند فرصت های جدیدی برای یادگیری تعاملی و جذاب فراهم آورد.

با این حال، نویسندگان بر نکات مهم برای استفاده هدفمند و سالم از تکنولوژی تأکید می کنند. این نکات شامل محدود کردن زمان استفاده، انتخاب محتوای آموزشی مناسب و تعاملی، و نظارت بزرگسالان بر فعالیت های دیجیتالی کودکان است. تکنولوژی نباید جایگزین تعاملات انسانی و فعالیت های عملی شود، بلکه باید به عنوان مکملی برای غنی سازی تجربه یادگیری به کار رود.

راهبردهای مهارت تفکر (فصل ۹): پرورش ذهن های خلاق و منتقد

فصل پایانی کتاب بر پرورش ذهن های خلاق و منتقد در کودکان تمرکز دارد و روش های تقویت مهارت های تفکر شناختی، خلاقیت، حل مسئله و تفکر انتقادی را شرح می دهد. در این مرحله از رشد، کودکان قادرند تا سوالات عمیق تری بپرسند، فرضیه سازی کنند و به دنبال راه حل های نوآورانه باشند.

برای تقویت این مهارت ها، مربیان می توانند از فعالیت هایی مانند پرسش وپاسخ های چالش برانگیز، بازی های فکری، داستان گویی خلاق و پروژه هایی که نیازمند حل مسئله هستند، استفاده کنند. هدف نهایی این است که کودکان تنها به حفظ اطلاعات اکتفا نکنند، بلکه توانایی تجزیه و تحلیل، ارزیابی و خلق ایده های جدید را در خود پرورش دهند. این مهارت ها برای موفقیت در آینده تحصیلی و شغلی آن ها بسیار ضروری است.

نقد و بررسی تحلیلی: نقاط قوت و پیشنهادات برای پیاده سازی بهتر

کتاب «راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی» اثر محرم آقازاده و افسانه سنه، با رویکردی نوین و جامع، خلأ موجود در منابع آموزشی این دوره سنی را پر کرده است. این بخش به نقد و بررسی کتاب راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی پرداخته و نقاط قوت و ملاحظات آن را بیان می کند.

نقاط قوت کتاب

• جامعیت در پوشش رویکردهای مختلف: کتاب به طور گسترده ای به تمامی ابعاد آموزش پیش دبستانی، از راهبردهای مبتنی بر فعالیت و هنر گرفته تا یادگیری مشارکتی و استفاده از تکنولوژی، می پردازد. این جامعیت، آن را به یک منبع کامل برای مربیان و دانشجویان تبدیل می کند.
• کاربردی بودن و ارائه مثال های ملموس: یکی از برجسته ترین ویژگی های کتاب، ارائه مثال های عملی و راهنمایی های گام به گام است که پیاده سازی مفاهیم تئوری را در محیط واقعی کلاس درس یا خانه آسان می سازد. این جنبه کاربردی، آن را برای مخاطبان هدف بسیار ارزشمند می کند.
• تأکید بر رشد همه جانبه کودک: کتاب تنها به ابعاد شناختی یادگیری نمی پردازد، بلکه بر رشد عاطفی، اجتماعی، جسمی و خلاقیت نیز تأکید دارد، که با استانداردهای جهانی آموزش و پرورش کودک همسو است.
• همگامی با استانداردهای جهانی آموزش پیش دبستانی: رویکردهای مطرح شده در کتاب، با جدیدترین یافته ها و بهترین شیوه های آموزشی در سطح بین المللی مطابقت دارد، که نشان از عمق دانش و پژوهش نویسندگان است.

پیشنهادات برای مربیان و والدین: راهکارهای عملی

پیاده سازی نکات کلیدی کتاب آموزش پیش دبستانی در محیط های مختلف ممکن است با چالش هایی همراه باشد. در اینجا چند پیشنهاد عملی برای مربیان و والدین ارائه می شود:

1. خلاقیت در استفاده از منابع محدود: حتی در کلاس های کم امکانات یا در خانه، می توان با خلاقیت و استفاده از مواد دورریز، مراکز یادگیری ساده ای ایجاد کرد. برای مثال، جعبه های مقوایی، پارچه های رنگی و وسایل خانه می توانند به ابزارهای بازی و یادگیری تبدیل شوند.
2. آموزش مداوم مربیان: برای اجرای صحیح و اثربخش رویکردهای نوین، آموزش های مستمر و کارگاه های عملی برای مربیان ضروری است. این آموزش ها باید شامل تکنیک های تسهیل گری و مدیریت کلاس های فعال باشد.
3. بومی سازی مفاهیم: برخی از مفاهیم و راهبردها می توانند با فرهنگ و سنت های بومی کشورمان تطبیق داده شوند. به عنوان مثال، داستان ها و بازی های محلی می توانند در حلقه های یادگیری یا فعالیت های نمایشی به کار گرفته شوند.
4. ایجاد مشارکت خانواده و جامعه: والدین می توانند نقش فعالی در فرآیند یادگیری کودکان ایفا کنند. برگزاری کارگاه های آموزشی برای والدین و تشویق آن ها به انجام فعالیت های مبتنی بر بازی در خانه، می تواند تأثیرگذاری آموزش را دوچندان کند.

چالش ها و ملاحظات

اگرچه کتاب «راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی» بسیار ارزشمند است، اما پیاده سازی آن در مقیاس وسیع نیازمند توجه به برخی چالش ها و ملاحظات است:

• نیاز به آموزش و توانمندسازی مربیان: یکی از بزرگترین چالش ها، اطمینان از آموزش کافی و به روز بودن مربیان برای اجرای صحیح روش های فعال و کودک محور است. بسیاری از مربیان ممکن است با روش های سنتی آموزش دیده باشند و برای تغییر رویکرد نیاز به حمایت و آموزش مستمر دارند.
• کمبود امکانات در برخی مناطق: در برخی مراکز پیش دبستانی، به ویژه در مناطق محروم، ممکن است کمبود فضای فیزیکی، ابزارهای آموزشی و منابع مالی، مانع از اجرای کامل و ایده آل راهبردهای مطرح شده در کتاب شود.
• تغییر نگرش والدین و جامعه: گاهی اوقات، والدین و جامعه ممکن است به دلایل مختلف (مانند تصورات سنتی از آموزش یا نگرانی در مورد آمادگی برای دبستان)، مقاومت هایی در برابر رویکردهای نوین از خود نشان دهند. برای غلبه بر این چالش، اطلاع رسانی و فرهنگ سازی گسترده ضروری است.

جمع بندی: آینده ای روشن با آموزش هدفمند

کتاب «راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی» اثر ارزشمند محرم آقازاده و افسانه سنه، به راستی یک راهنمای ضروری و مرجع برای تمامی کسانی است که به آینده کودکان و کیفیت آموزش آن ها اهمیت می دهند. این اثر با ارائه راهبردهای نوین آموزش پیش دبستانی و تأکید بر رویکرد کودک محور، مسیری روشن را برای تربیت نسلی توانمند، خلاق و متفکر ترسیم می کند.

مفاهیم و روش های ارائه شده در این کتاب، نه تنها به بهترین روش تدریس در پیش دبستانی اشاره دارد، بلکه با تمرکز بر مهارت های تفکر در پیش دبستانی، یادگیری مشارکتی در پیش دبستانی و نقش بازی در آموزش پیش دبستانی، بستری غنی برای رشد همه جانبه کودکان فراهم می آورد. این کتاب فراتر از یک متن درسی است؛ ندایی برای تحول در نظام آموزشی و بیدار ساختن پتانسیل های بی کران در وجود هر کودک است.

در نهایت، خواندن کامل این کتاب برای تمامی مربیان پیش دبستانی، والدین علاقه مند و دانشجویان رشته های علوم تربیتی که به دنبال درک جزئیات بیشتر و پیاده سازی عمیق تر این رویکردها هستند، اکیداً توصیه می شود. با به کارگیری این دانش، می توانیم آینده ای روشن تر برای فرزندانمان بسازیم، آینده ای که در آن هر کودک به بهترین نسخه خود تبدیل شود.

منابع و پیوندهای مرتبط

کتاب راهنمای روش های آموزش در پیش دبستانی توسط موسسه مدارس یادگیرنده مرآت منتشر شده است. برای تهیه نسخه الکترونیک یا چاپی این کتاب و آشنایی با سایر آثار ارزشمند دکتر محرم آقازاده و افسانه سنه در زمینه آموزش و پرورش کودک و روش های نوین تدریس، می توانید به وبسایت های ناشر یا کتابفروشی های معتبر مراجعه کنید.

همچنین، مقالات و پژوهش های مرتبط با آموزش مبتنی بر فعالیت کودکان، سبک های یادگیری در کودکان، اهمیت گردش علمی در آموزش کودک، و کاربست های فناورانه در آموزش پیش دبستانی در نشریات علمی و پورتال های آموزشی معتبر کشور قابل دسترسی هستند که می توانند مکمل این مطالعه باشند.