مراسم بزکشی افغانستان؛ تاریخچه، قوانین و حقایق ورزش ملی

بزکشی یک ورزش سنتی و گروهی سوارکاری است که ریشه در تاریخ کهن آسیای مرکزی و افغانستان دارد. در این بازی، سوارکاران ماهر که چاپ انداز نامیده می شوند، بر پشت اسب با یکدیگر رقابت می کنند تا لاشه یک بز یا گوساله را از زمین برداشته و آن را به دایره حلال یا نقطه هدف برسانند. این ورزش نمادی از شجاعت، قدرت و هماهنگی میان انسان و اسب است و امروزه تحت نظارت فدراسیون بزکشی افغانستان با قوانین مشخص و استانداردهای ایمنی برگزار می شود.

بزکشی چیست و ریشه این نام از کجا آمده است

بزکشی که در زبان های محلی و مناطق دیگر آسیای مرکزی به آن کوکپر نیز گفته می شود، یک بازی سنتی و گروهی است که بر پشت اسب انجام می گیرد. واژه بزکشی از دو بخش بز و کشیدن تشکیل شده و به معنای کشیدن لاشه بز است. هدف اصلی در این ورزش، برداشتن لاشه یک حیوان (معمولاً بز یا گوساله تازه ذبح شده) از روی زمین و رساندن آن به یک نقطه مشخص در میدان بازی است. این ورزش فراتر از یک سرگرمی ساده، نمایشی از قدرت بدنی، مهارت فوق العاده در اسب سواری و هوش استراتژیک سوارکاران است.

بزکشی به طور خاص در مناطق شمالی افغانستان و میان اقوام مختلف از جمله ازبک ها، ترکمن ها، تاجیک ها و هزاره ها رواج گسترده ای دارد. این مراسم اغلب در فصل سرما، اوایل بهار و به مناسبت های مهمی مانند عید نوروز، جشن های عروسی و ختنه سوران برگزار می شود و تماشاگران پرشماری را به خود جذب می کند.

تاریخچه و پیشینه تاریخی بزکشی در افغانستان

ریشه های تاریخی ورزش بزکشی در هاله ای از ابهام قرار دارد، اما بسیاری از تاریخ نگاران و مردم شناسان معتقدند که این سنت دیرینه به دوران باستان و به ویژه دوره سکاها باز می گردد [[36]]. برخی محققان این ورزش را مرتبط با تمرینات نظامی سربازان و مهارت های جنگی می دانند که برای کشیدن دشمنان از روی اسب یا از اردوگاه ها استفاده می شد. افسانه ها و روایات عامه نیز پیدایش بزکشی را به حوالی رودخانه جیحون (آمودریا) نسبت می دهند که نشان دهنده پیوند عمیق این ورزش با جغرافیای تاریخی منطقه است.

در طول تاریخ، بزکشی از شکلی ابتدایی و احتمالاً خشن تر به یک ورزش با قواعد و مراسم خاص تبدیل شده است. در دوران پادشاهی محمد ظاهرشاه، بزکشی به عنوان یک ورزش رسمی مورد حمایت قرار گرفت و مسابقات آن همزمان با جشن های ملی برگزار می شد. مشهورترین پهلوان بزکش در تاریخ افغانستان تاش پهلوان نام داشت که قدی حدود دو متر و وزنی نزدیک به 190 کیلوگرم داشت و در زیبایی و قدرت شهرت فراوانی داشت [[30]]. هرچند در دوره ای تحت حاکمیت طالبان به دلیل مسائل مذهبی متوقف شد، اما پس از سقوط این رژیم دوباره احیا گشت و جایگاه خود را در فرهنگ افغانستان بازیافت [[31]].

قوانین و مقررات فدراسیون بزکشی افغانستان

با هدف سازماندهی، استانداردسازی و کاهش خطرات، فدراسیون بزکشی افغانستان اقدام به تدوین و اجرای مقررات رسمی کرده است. در گذشته این بازی به شکل سنتی و با نام توده برآئی برگزار می شد که در آن صدها سوارکار بدون مرزهای مشخص و قوانین سخت گیرانه با یکدیگر رقابت می کردند. اما امروزه مسابقات رسمی دارای چارچوب های مشخصی هستند:

توده برآئی یکی از اشکال سنتی و قدیمی تر ورزش بزکشی است که به ویژه در گذشته و قبل از رسمیت یافتن کامل قوانین فدراسیون رواج داشت. این نوع بازی معمولاً در فضایی بسیار گسترده و بدون مرزهای مشخص انجام می شد و تعداد سوارکاران شرکت کننده در آن می توانست به صدها نفر برسد. توده برآئی اغلب در مناسبت های بزرگ اجتماعی مانند عروسی ها و جشن های ختنه کنان برگزار می شد و بیشتر جنبه نمایشی و رقابتی آزاد میان سوارکاران محلی داشت. در این شیوه قوانین ممکن بود کمتر سخت گیرانه باشند و تأکید بیشتری بر قدرت، شجاعت و مهارت فردی سوارکار در برداشتن لاشه از میان انبوه جمعیت و دور شدن از رقبا وجود داشت. نام توده برآئی به معنای برآمدن از میان توده، اشاره به همین تلاش سوارکار برای خارج کردن لاشه از میان گروه بزرگی از رقبا دارد. این شکل از بزکشی هرچند هیجان انگیز بود، اما به دلیل عدم وجود قوانین سخت گیرانه و تعداد زیاد شرکت کنندگان، می توانست بسیار خطرناک باشد.

نقش اسب و چاپ انداز در موفقیت تیم

تبدیل شدن به یک چاپ انداز ماهر سال ها زمان و تمرین سخت نیاز دارد. چاپ اندازان نه تنها باید سوارکاران چیره دستی باشند، بلکه نیازمند قدرت بدنی قابل توجهی برای برداشتن و کنترل لاشه سنگین در حین حرکت سریع و مقابله با فشار رقبا هستند. آموزش اغلب از سنین پایین آغاز می شود و شامل تمریناتی برای تقویت عضلات، افزایش استقامت، بهبود تعادل و هماهنگی بر روی اسب است.

تربیت یک اسب بزکشی فرآیندی زمان بر و پرهزینه است. این اسب ها باید یاد بگیرند که در میان هیاهو و برخورد شدید سوارکاران، آرامش خود را حفظ کنند. آن ها باید قادر باشند با فرمان های ظریف سوارکار، به سرعت تغییر جهت دهند، بایستند و حتی در حین حرکت با سرعت زیاد، تعادل خود را برای پایین آمدن سوارکار جهت برداشتن لاشه حفظ نمایند. صاحبان این اسب ها اغلب از بهترین علوفه ها و مکمل های غذایی برای حفظ قدرت و استقامت حیوانات خود استفاده می کنند و رابطه ای عمیق و مبتنی بر اعتماد با اسب های خود می سازند.

نژادهای معروف اسب در افغانستان که برای این ورزش استفاده می شوند عبارتند از:

خطرات و چالش های پیش روی ورزشکاران

علاوه بر خطرات فیزیکی برای انسان ها، اسب ها نیز در معرض آسیب های جدی قرار دارند. شرایط محیطی مانند زمین ناهموار دشت ها و سرمای هوا در فصل برگزاری مسابقات نیز به سختی های این ورزش می افزاید. تلاش های اخیر فدراسیون برای بهبود قوانین و الزام استفاده از تجهیزات محافظتی مانند کلاه ایمنی و محافظ ساق پا، با هدف کاهش این خطرات صورت گرفته است.

بزکشی در سینما و فرهنگ جهانی

ورزش بزکشی با جذابیت بصری و دراماتیک خود توجه فیلمسازان را نیز به خود جلب کرده و در چندین اثر سینمایی به تصویر کشیده شده است. یکی از معروف ترین فیلم هایی که به طور مستقیم به بزکشی می پردازد، فیلم هالیوودی سوارکاران (The Horsemen) محصول سال 1970 با بازی آنتونی کوئین است که بر اساس رمانی به همین نام ساخته شده و فضای پرچالش و سنتی این ورزش را به نمایش می گذارد.

صحنه هایی از بزکشی همچنین در فیلم های دیگری نیز دیده می شود، از جمله در ابتدای فیلم هندی خدا گواه با بازی آمیتاب باچان و سری دیوی، و همچنین در یکی از صحنه های اکشن فیلم رامبو 3 که در افغانستان فیلمبرداری شده است. در سال 2012 فیلم کوتاه Buzkashi Boys که در افغانستان ساخته شده بود، نامزد جایزه اسکار شد و توانست تصویری واقعی تر و انسانی تر از این ورزش و تأثیر آن بر زندگی جوانان افغان به مخاطبان بین المللی ارائه دهد.

سوالات متداول درباره مراسم بزکشی

جمع بندی

مراسم بزکشی افغانستان تنها یک بازی ساده نیست، بلکه نمایشی پرشور از مهارت، قدرت و سنت است که هویت فرهنگی مردم این سرزمین را بازتاب می دهد. این ورزش کهن که سوار بر اسب و با رقابت بر سر لاشه یک حیوان انجام می شود، نمادی از چابکی سوارکاران و توانمندی اسب های تربیت شده در مناطق شمالی این کشور است. با وجود چالش ها و خطرات ذاتی، تلاش های فدراسیون بزکشی برای استانداردسازی قوانین و حفظ ایمنی ورزشکاران، نویدبخش آینده ای روشن تر برای این میراث گران بها است. شناخت و درک ابعاد مختلف این پدیده فرهنگی، به ما کمک می کند تا ارزش های پنهان در دل سنت های کهن آسیای مرکزی را بهتر بشناسیم.