روستای کسما در فاصله سه کیلومتری جنوب غربی صومعه سرا در استان گیلان قرار دارد و یکی از کهن ترین دهستان های منطقه است. این روستا به دلیل ریشه نام خود از قوم باستانی کاس، نقش کلیدی به عنوان اولین مرکز تشکیلات اداری نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک خان، و داشتن بناهای ثبت ملی شده مانند حمام و پل تاریخی قاجاری، مقصدی بی نظیر برای علاقه مندان به تاریخ و طبیعت گردی در گیلان محسوب می شود.
استان گیلان همواره به عنوان نگین سبز ایران، ترکیبی از طبیعت بکر و تاریخ پرفراز و نشیب را در دل خود جای داده است. در میان انبوه روستاها و مناطق دیدنی این استان، دهستان کسما در شهرستان صومعه سرا جایگاهی کاملاً متمایز و ویژه دارد. کسما تنها یک روستای عادی نیست؛ بلکه منطقه ای است که ردپای آن از دوران پیش از تاریخ و اقوام باستانی تا قرون اولیه اسلامی، دوران صفویه و اوج مبارزات مشروطه و نهضت جنگل به وضوح دیده می شود.
شناخت تاریخچه، معماری سنتی و جاذبه های طبیعی این روستای اصیل، پنجره ای به سوی گذشته پربار گیلان می گشاید و تجربه ای متفاوت از سفر به شمال کشور را برای گردشگران رقم می زند. در این مقاله جامع، به بررسی دقیق ریشه نام کسما، تحولات تاریخی آن، نقش استراتژیک در جنبش جنگل، بناهای تاریخی ثبت شده، تالاب های زیبا و فرهنگ بومی مردم این دیار می پردازیم تا راهنمایی کامل برای بازدید از این گنجینه پنهان گیلان ارائه دهیم.
| چندهزار سالهقدمت تاریخی | ۲ بنای ملیآثار ثبت شده | ۳ کیلومترفاصله تا صومعه سرا |
| ریشه شناسی نام | نقش در نهضت جنگل | طبیعت تالاب ها | فرهنگ بومی |
ریشه شناسی نام کسما؛ از قوم باستانی کاس تا دریای کاسپین
پژوهش های زبان شناسی و تاریخی نشان می دهد که نام دهستان کسما دارای ریشه ای بسیار کهن و باستانی است که به دوران پیش از اسلام و اقوام ساکن در حاشیه جنوبی دریای خزر بازمی گردد. بر اساس اسناد تاریخی، واژه کسما برگرفته از نام قوم باستانی کاس است. قوم کاس از اقوام کهنی بودند که در هزاره های پیش از میلاد در بخش های وسیعی از حاشیه دریای کاسپین (دریای خزر کنونی) و کوه های البرز سکونت داشتند.
اقوام کاس یا کاسپی از نخستین ساکنان فلات ایران و حاشیه دریای خزر بودند. آن ها پیش از ورود آریایی ها به فلات ایران، در این مناطق تمدن سازی کرده بودند. نام دریای کاسپین در زبان های اروپایی نیز از همین قوم گرفته شده است. در متون تاریخی یونان باستان مانند هرودوت، از کاسپی ها به عنوان مردمانی جنگجو و ساکن در سواحل جنوبی دریای خزر یاد شده است. حضور آثار باستانی در تپه های اطراف صومعه سرا و کسما نشان می دهد که این منطقه در هزاره های پیش از میلاد نیز زیستگاه انسان بوده و پیوند عمیقی با تمدن مارلیک و قلعه کوتی دارد. بنابراین، نام کسما نشان دهنده قدمت چندهزار ساله این منطقه و تداوم سکونت انسان در این بخش از جلگه گیلان است.
|
۱
دوران باستان سکونت قوم کاس |
۲
قرون میانه مرکز تجاری محلی |
۳
صفویه و قاجار رونق کشاورزی |
۴
دوران معاصر مقر نهضت جنگل |
تاریخ مکتوب کسما به قرون اولیه اسلامی و به ویژه قرون نهم و دهم هجری بازمی گردد. در کتاب ارزشمند تاریخ گیلان و دیلمستان نوشته عبدالفتاح فومنی، نام کسما به عنوان یکی از مناطق مهم و استراتژیک در خلال جنگ های محلی و نبردهای حاکمان گیلان ذکر شده است. در آن دوران، کسما به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود در مسیرهای ارتباطی بین فومن، صومعه سرا و لشت نشا، از رونق اقتصادی و نظامی قابل توجهی برخوردار بوده است.
روستای کسما به دلیل موقعیت جغرافیایی مناسب، راه های ارتباطی مخفی در میان جنگل ها و تالاب ها، و همچنین حمایت همه جانبه مردم محلی، به عنوان اولین مرکز تشکیلات اداری و نظامی جنگلیان انتخاب شد. در این روستا، اولین هسته های سازماندهی نیروها و برنامه ریزی برای نبردهای سرنوشت ساز علیه قوای بیگانه انجام می شد. مردم کسما با تمام وجود از این نهضت حمایت کردند و جوانان این دیار در رکاب میرزا کوچک خان جنگیدند.
در میان یاران وفادار میرزا کوچک خان، نام ابراهیم کسمایی که به لقب کبریت خان شهرت داشت، می درخشد. او از سران محلی و از افراد بسیار شجاع و سازش ناپذیر کسما بود که از همان روزهای نخستین شکل گیری نهضت جنگل، در کنار میرزا حضور داشت. کبریت خان به دلیل شجاعت بی نظیر در میدان نبرد و تسلط بر مسیرهای صعب العبور جنگلی و تالابی، یکی از فرماندهان کلیدی نیروهای جنگلی محسوب می شد. سردیس این مبارز بزرگ امروزه در دهستان کسما و در خیابانی که به نام سردار جنگل نامگذاری شده است، نصب گردیده تا یادآور فداکاری های مردانی باشد که برای سربلندی این خاک از جان گذشتند.
بررسی جاذبه های تاریخی و معماری دهستان کسما
دهستان کسما را می توان به درستی یک موزه روباز از معماری سنتی گیلان و دوره قاجار دانست. حمام کسما یکی از ارزشمندترین بناهای باقی مانده از دوره قاجار در شهرستان صومعه سرا است که در تاریخ ۱۱ شهریور ۱۳۸۲ با شماره ثبت ۹۹۴۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در حمام کسما استفاده از آجرهای محلی و ملات ساروج (ترکیبی از آهک، خاکستر و الیاف گیاهی) برای جلوگیری از نفوذ آب مشهود است. سربینه (رختکن) با حوضچه ای در میان، میان در (راهروی رابط برای جلوگیری از اتلاف حرارت) و خزینه (حوضچه آب گرم در انتهای گرمخانه) بخش های اصلی این بنا را تشکیل می دهند. سقف گنبدی با روزنه های نورگیر، علاوه بر تامین نور، از اتلاف حرارت نیز جلوگیری می کرده است.
پل تاریخی کسما بنای دیگری با قدمت حدود ۲۰۰ سال و مربوط به دوره قاجار است که بر روی رودخانه کسما ساخته شده بود. این پل در گذشته بخشی از مسیر ارتباطی اصلی و حیاتی منطقه محسوب می شد و نقش بسیار مهمی در عبور و مرور کاروان ها و مردم بین روستاهای اطراف و شهر صومعه سرا داشت. پل اصلی دارای پنج دهانه آجری بزرگ و کوچک بود و ابعادی قابل توجه داشت که نشان از اهمیت این گذرگاه در گذشته دارد. متاسفانه امروزه بخش های زیادی از این پل تاریخی در اثر فرسایش طبیعی و جریان شدید آب رودخانه در فصل بارندگی تخریب شده است.
علاوه بر حمام و پل تاریخی، پرونده چهار بنای تاریخی دیگر در روستای کسما توسط اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان تهیه شده و در فرآیند ثبت در فهرست آثار ملی کشور قرار دارد. این بناها که شامل خانه های تاریخی، تکیه ها و مساجد قدیمی می شود، گنجینه های پنهان کسما هستند که در صورت ثبت نهایی و تخصیص بودجه برای مرمت، می توانند چهره گردشگری این روستا را دگرگون کنند.
طبیعت گردی در کسما؛ تالاب ها و اکوسیستم آبی
روستای کسما تنها به تاریخ محدود نمی شود، بلکه به دلیل قرارگیری در مجاورت اکوسیستم گسترده تالاب های صومعه سرا و انزلی، بهشتی برای طبیعت گردان و پرنده نگران است. منطقه اطراف دهستان کسما بخشی از حوضه آبریز تالاب بین المللی انزلی است که در کنوانسیون رامسر ثبت شده است.
تالاب های نرگستان، هند خانه، سیاه درویشان و سیاه کشیم زیستگاه گونه های حساس گیاهی و جانوری هستند. هنگام بازدید از این تالاب ها، از رها کردن زباله، ایجاد سر و صدای بلند که باعث فرار پرندگان مهاجر می شود و چیدن گیاهان بومی مانند لاله تالابی به شدت خودداری کنید.
این تالاب ها زیستگاه گیاهانی مانند نی، لویی، لاله تالابی و سرخس هستند. در فصول مهاجرت، هزاران پرنده از سیبری و اروپای شمالی به این تالاب ها پناه می آورند. گونه هایی مانند چنگر، خوتکا، اردک ارده ای، غاز خاکستری، حواصیل و فلامینگو در تالاب های اطراف کسما قابل مشاهده هستند. برای علاقه مندان به پرنده نگری، پاییز و زمستان بهترین زمان برای استقرار در کمپ های موقت اطراف این تالاب ها و ثبت تصاویر بی نظیر از حیات وحش است. ماهی گیری سنتی نیز در بخش هایی از این آبراهه ها رواج دارد و ماهی هایی مانند کپور، سفید و اردک ماهی صید می شود که پایه اصلی غذاهای محلی منطقه است.
فرهنگ بومی و اقتصاد محلی در کسما
اقتصاد روستای کسما به شدت به کشاورزی وابسته است. شالیزارهای برنج در فصل بهار و تابستان، چشم اندازی سبز و خیره کننده ایجاد می کنند. برنج طارم محلی و هاشمی از مهم ترین محصولات این منطقه هستند که عطر و طعم بی نظیری دارند. علاوه بر برنج، کشت چای در تپه های کم ارتفاع اطراف و پرورش کرم ابریشم (نوغانداری) از دیگر فعالیت های سنتی مردم کسما است.
یکی از جذابیت های اصلی دهستان کسما که هنوز بافت سنتی خود را حفظ کرده است، بازار محلی و پررونق آن است. بازار هفتگی کسما که در روزهای چهارشنبه هر هفته برگزار می شود، تپش قلب زندگی روستایی در این منطقه است. این بازار از دیرباز مکانی برای داد و ستد، دید و بازدید و عرضه انواع کالاها بوده است. قدم زدن در چهارشنبه بازار کسما، سفری به دل فرهنگ گیلان است. در این بازار می توانید تازه ترین محصولات کشاورزی منطقه مانند برنج معطر گیلان، انواع میوه ها و سبزیجات فصلی (مانند سیر تر، زیتون، باقلا و سبزیجات محلی معطر) را مستقیماً از کشاورزان خریداری کنید.
غذاهای محلی کسما و صومعه سرا، انعکاسی از محصولات تازه بازارهای محلی است. استفاده از سبزیجات معطر محلی، سیر، گردو، رب انار و ماهی تازه، طعمی منحصر به فرد به غذاهای این منطقه بخشیده است. ترش تره که با سبزیجات محلی، سیر و تخم مرغ و گاهی ماهی دودی پخته می شود، باقلاقاتوق با لپه و شوید فراوان، میرزا قاسمی با بادمجان کبابی و سیر، سیر قلیه و اناربیج از معروف ترین غذاهایی هستند که در خانه های روستایی کسما طبخ می شوند.
راهنمای سفر و مسیرهای دسترسی
روستای کسما در استان گیلان، شهرستان صومعه سرا و در فاصله حدود سه کیلومتری جنوب غربی شهر صومعه سرا واقع شده است. دسترسی به این روستا بسیار آسان است. اگر از سمت رشت به سوی صومعه سرا حرکت می کنید، پس از ورود به صومعه سرا، با طی کردن مسافت کوتاهی به سمت جنوب غربی، به دهستان کسما خواهید رسید. از رشت به کسما حدود ۳۰ کیلومتر، از فومن حدود ۲۰ کیلومتر و از بندر انزلی حدود ۳۵ کیلومتر مسیر در پیش دارید.
برای لذت بردن کامل از زیبایی های طبیعی و آب و هوای دلپذیر روستای کسما، فصل بهار و تابستان ایده آل ترین زمان برای سفر است. در بهار طبیعت منطقه در اوج طراوت و سرسبزی خود قرار دارد. در تابستان هوای خنک تر کسما در مقایسه با بسیاری از مناطق مرکزی و جنوبی کشور، آن را به پناهگاهی عالی برای فرار از گرما تبدیل می کند. سفر در فصول پاییز و زمستان به دلیل افزایش بارندگی و کاهش دما ممکن است برای طبیعت گردی راحت نباشد، اما برای عکاسی از پرندگان مهاجر جذاب است.
در خود دهستان کسما گزینه های اقامتی رسمی و بزرگ مانند هتل یا مجموعه های بوم گردی ثبت شده متعدد نیستند. بنابراین برای اقامت شبانه و دسترسی به امکانات رفاهی کامل، توصیه می شود به شهر صومعه سرا مراجعه کنید. در صومعه سرا هتل ها، مسافرخانه ها و اقامتگاه های بوم گردی متعددی وجود دارد که با فاصله بسیار کم شما را به کسما می رسانند.
دوربین عکاسی و دوچشمی برای پرنده نگری در تالاب ها
کفش مناسب پیاده روی در مسیرهای خاکی و رطوبت تالاب
لباس گرم و ضد آب برای سفر در فصول پاییز و زمستان
پد دفع حشرات و اسپری ضد پشه برای فصل بهار و تابستان
جمع بندی
روستای کسما در شهرستان صومعه سرا، ترکیبی بی نظیر از تاریخ کهن، حماسه های دوران معاصر و طبیعت بکر گیلان است. از ریشه باستانی نام آن که یادآور قوم کاس است تا نقش حیاتی آن به عنوان اولین مقر تشکیلات نهضت جنگل، همگی نشان از اهمیت این دهستان دارد. حمام و پل تاریخی قاجاری، سردیس کبریت خان، تالاب های زیبا و چهارشنبه بازار پرشور، دلایل کافی برای گنجاندن کسما در برنامه سفر به گیلان هستند. سفر به کسما تنها یک گردشگری ساده نیست، بلکه مرور برگ هایی از تاریخ مقاومت و زندگی اصیل روستایی در ایران است.
۱. روستای کسما کجاست؟
روستای کسما در استان گیلان، شهرستان صومعه سرا و در فاصله حدود سه کیلومتری جنوب غربی این شهر واقع شده است.
۲. چرا نام این منطقه کسما گذاشته شده است؟
نام کسما از واژه باستانی کاس گرفته شده که نام قومی بوده در گذشته در حاشیه دریای کاسپین (خزر) سکونت داشته اند و نشان دهنده قدمت منطقه است.
۳. مهم ترین جاذبه تاریخی کسما چیست؟
حمام تاریخی کسما مربوط به دوره قاجار که در فهرست آثار ملی ثبت شده است، به همراه پل تاریخی و سردیس کبریت خان از مهم ترین جاذبه های آن هستند.
۴. نقش کسما در نهضت جنگل چه بود؟
کسما به دلیل موقعیت استراتژیک، مرکز اولین تشکیلات اداری و نظامی جنگلیان به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی بود.
۵. بازار محلی کسما چه روزهایی برگزار می شود؟
چهارشنبه بازار کسما هر هفته در روزهای چهارشنبه دایر است و مکانی عالی برای خرید محصولات محلی و سوغات گیلان است.
۶. نزدیک ترین ساحل به کسما کجاست؟
شهرستان صومعه سرا و کسما به دریا دسترسی مستقیم ندارند. نزدیک ترین ساحل در شهرستان همسایه یعنی بندر انزلی واقع شده است.