فهرست مطلب 20 بخش

مراسم نوروز خوانی در ایران؛ تاریخچه، اشعار و آیین های منطقه ای

مراسم نوروز خوانی یکی از کهن ترین و زیباترین آیین های پیشواز بهار در ایران است که ریشه در دوران پیش از اسلام و سنت های زرتشتی دارد. در این مراسم، گروه های دو یا چند نفره از خوانندگان خوش صدا که به آن ها نوروز خوان می گویند، از اواسط اسفند ماه با در دست گرفتن سازهای محلی مانند دهل، دایره و زنگوله به…

گارگروه نویسنده سایت زمان مطالعه: 14 دقیقه گردشگری و اقامتی به روزرسانی

به اشتراک بگذارید

مراسم نوروز خوانی در ایران؛ تاریخچه، اشعار و آیین های منطقه ای

مراسم نوروز خوانی یکی از کهن ترین و زیباترین آیین های پیشواز بهار در ایران است که ریشه در دوران پیش از اسلام و سنت های زرتشتی دارد. در این مراسم، گروه های دو یا چند نفره از خوانندگان خوش صدا که به آن ها نوروز خوان می گویند، از اواسط اسفند ماه با در دست گرفتن سازهای محلی مانند دهل، دایره و زنگوله به کوچه ها و خانه ها می روند و با خواندن اشعار آهنگین و فی البداهه، مژده فرا رسیدن سال نو و بهار را به مردم می دهند. این آیین که امروزه بیشتر در استان های مازندران، گیلان، سمنان، البرز و گلستان رواج دارد، نمادی از شادی، برکت خواهی و تجدید حیات طبیعت در فرهنگ غنی ایرانی است.

مراسم نوروز خوانی چیست؟

نوروز خوانی، آیینی کهن، سنتی و عمیقا ریشه دار است که خاستگاه آن به دوران پیش از اسلام و زمان رواج آیین زرتشت بازمی گردد. این مراسم در واقع نوعی آوازخوانی بهارانه و همخوانی گروهی محسوب می شود که با هدف استقبال از سال نو، نوید فرا رسیدن فصل رویش و ایجاد شور و نشاط در میان مردم برگزار می گردید. این آیین در طول تاریخ پرفراز و نشیب ایران، با نام های مختلفی همچون نوروزی، بهارخوانی، نوروز نو سال، امام خوانی، ساونگ خوانی، نوروزنامه و حتی تعزیه بهاری شناخته شده است که هر یک نشان دهنده ابعاد، کارکردها و ویژگی های خاص آن در مناطق جغرافیایی مختلف ایران است.

در essence این مراسم، انتقال پیام امید، پایان سرمای زمستان و آغاز شکوفایی طبیعت نهفته است. نوروز خوانان به عنوان سفیران شادی، با حرکت در معابر عمومی و توقف در برابر درب خانه ها، فضایی سرشار از انرژی مثبت و انتظار برای تحویل سال ایجاد می کنند. این سنت نه تنها یک اجرای موسیقایی، بلکه یک پدیده اجتماعی است که همبستگی محلی را تقویت کرده و نسل های جدید را با ریشه های فرهنگی خود پیوند می زند.

تاریخچه و پیشینه مراسم نوروز خوانی

تاریخچه مراسم نوروز خوانی به قرون بسیار دور بازمی گردد و قدمتی بیش از هزار سال دارد. طبق مستندات تاریخی و پژوهش های انجام شده توسط فرهنگ شناسان، خاستگاه این آیین به دوران پیش از اسلام و زمان ظهور زرتشت، یعنی بیش از ۱۴۰۰ سال پیش، مربوط می شود. در آن دوران، که ایرانیان پیرو آیین زرتشت بودند، این مراسم به عنوان یکی از مهم ترین آیین های استقبال از بهار و سال نو برگزار می شد و پیوند عمیقی با باورهای مربوط به نبرد نور و تاریکی داشت.

بسیاری از منابع تاریخی، منطقه البرز شمالی را به عنوان کانون اصلی و زادگاه نوروز خوانی معرفی می کنند. در این مناطق، این سنت از دیرباز رونق فراوانی داشته و مردم محلی در روزهای پایانی سال با شور و هیجان خاصی آن را اجرا می کردند. با ورود اسلام به ایران، این آیین به طور کامل حذف نشد، بلکه با ظرافت خاصی با باورهای جدید تلفیق گردید. به طوری که در اشعار نوروز خوانی، علاوه بر ستایش طبیعت و بهار، نام ائمه اطهار و مفاهیم مذهبی نیز گنجانده شد تا این سنت در بستر جامعه جدید نیز به حیات خود ادامه دهد.

در دوران صفویه و قاجار، نوروز خوانی به اوج شکوفایی خود رسید و به بخشی جدایی ناپذیر از جشن های درباری و مردمی تبدیل شد. سفرنامه نویسان خارجی که در آن دوران از ایران دیدن می کردند، همواره به شور و شوق مردم در روزهای پایانی اسفند و حضور گروه های موسیقی سیار در کوچه ها اشاره کرده اند. این نشان می دهد که نوروز خوانی نه تنها یک رسم روستایی، بلکه بخشی از فرهنگ شهری و درباری ایران نیز بوده است.

نوروز خوان کیست و چه ویژگی هایی دارد؟

نوروز خوان، به فرد یا گروهی از افراد اطلاق می شود که مسئولیت اجرای مراسم نوروز خوانی را بر عهده دارند. این افراد معمولاً از میان خوش صداها، حافظان ادبیات شفاهی و کسانی که قریحه شاعرانه و بداهه پردازی قوی دارند انتخاب می شوند. دلیل این امر آن است که بخش عمده ای از مراسم، به خواندن اشعار آهنگین، دلنشین و گاهی بداهه اختصاص دارد که باید با حال و هوای شنوندگان و صاحبخانه هماهنگ شود.

نوروز خوان ها با مهارت، تسلط و شور خاصی، اشعار مربوط به فصل بهار، سال نو و توصیف زیبایی های بی بدیل طبیعت را با حالتی توصیفی و آوازگونه می خوانند. آن ها معمولاً ظاهری متمایز دارند؛ گاه با لباس های محلی و سنتی منطقه خود، یک چوب دستی به نشانه سفر و پیمودن راه ها، و یک کوله پشتی یا کیسه پارچه ای برای جمع آوری مژدگانی ها (که به آن عیدی یا نذری نیز می گویند) به همراه دارند. این ظاهر، آن ها را به پیام آوران بهار و شادمانی تبدیل می کند که حضورشان به خودی خود مایه دلگرمی اهالی محله است.

سازهای مورد استفاده در نوروز خوانی

در اجرای این مراسم، بسته به منطقه جغرافیایی، از سازهای کوبه ای و بادی محلی استفاده می شود. رایج ترین این سازها عبارتند از:

  • دهل و سرنا: که شور و هیجان بالایی ایجاد می کنند و بیشتر در مناطق کردنشین و برخی مناطق شمالی کاربرد دارند.
  • دایره و دایره زنگی: که ریتم پایه و یکنواختی را برای خواندن اشعار فراهم می کنند.
  • زنگوله: که توسط چوپانان و نوروز خوانان در مازندران و گیلان برای ایجاد صدای خوشایند و جلب توجه اهالی به کار می رود.

نحوه اجرای مراسم نوروز خوانی

نحوه اجرای مراسم نوروز خوانی در مناطق مختلف ایران، با وجود تفاوت های جزئی در گویش، لهجه یا برخی رسوم محلی، از ساختاری کلی و مشابه پیروی می کند. نوروز خوانان معمولاً به صورت انفرادی، دو نفره یا در گروه های کوچک (گاهی تا چهار نفر) به اجرای این آیین می پردازند. هر یک از اعضای گروه وظیفه خاصی را بر عهده دارند تا اجرای مراسم به بهترین و هماهنگ ترین شکل ممکن صورت گیرد.

معمولاً دو نفر از اعضا که از صدای خوش تر و رساتری برخوردارند، مسئول خواندن اشعار با آواز هستند و نفر دیگر یا دیگران، ساز می نوازند یا ابیات را به صورت همخوانی تکرار می کنند. فرآیند اجرا به این صورت است که گروه نوروز خوان از ابتدای یا اواسط اسفند ماه، حرکت خود را از محله های خود آغاز می کنند. آن ها با رسیدن به درب هر خانه، با صدایی رسا صاحبخانه را به نام صدا می زنند و شعری مخصوص که شامل نام او و دعای خیر برای سال جدید است، می خوانند.

این فرآیند معمولاً با هماهنگی قبلی یا به صورت سنتی در ساعات مشخصی از روز انجام می شود. در برخی روستاها، نوروز خوانان از خانه ای به خانه دیگر می روند و در هر خانه، بسته به بزرگی خانواده و وضعیت مالی صاحبخانه، زمان بیشتری را صرف خواندن اشعار اختصاصی می کنند. صاحبخانه نیز به رسم ادب و برای جلب برکت، درب خانه را باز کرده و با روی خوش از آن ها استقبال می کند. سپس مژدگانی خود را که می تواند شامل پول نقد، برنج، تخم مرغ، شیرینی یا سایر محصولات خانگی باشد، به آن ها تقدیم می نماید. این تبادل، نمادی از برکت و شراکت در شادی های فصل جدید است و نوروز خوانان در ازای آن، دعای خیر و سلامتی برای تمام اعضای خانواده می کنند.

اشعار و متون مراسم نوروز خوانی

اشعار مراسم نوروز خوانی، قلب تپنده و روح این آیین کهن هستند و در طول تاریخ، بازتاب دهنده باورها، امیدها و تحولات فرهنگی مردم ایران بوده اند. در دوران پیش از اسلام، مضمون اصلی این سروده ها، ستایش اهورامزدا به عنوان خالق هستی، توصیف شورانگیز طبیعت و زیبایی های بی بدیل فصل بهار، و همچنین مدح و ستایش شاهان و امیران وقت بود. هدف از این اشعار، ایجاد شور و شعف در میان مردم و آماده سازی آن ها برای تجربه دوباره زندگی و رویش پس از سرمای زمستان بود.

پس از اسلام، این اشعار با حفظ ساختار آهنگین، با مضامین مذهبی و ستایش ائمه اطهار نیز آمیخته شدند. زبان در اشعار نوروز خوانی های مناطق مختلف، اغلب ترکیبی از گویش محلی (مانند گویش تبری در مازندران یا گویش های محلی سمنان و گیلان) و زبان فارسی معیار است. این تنوع زبانی، غنای ادبیات فولکلور ایران را به نمایش می گذارد.

ساختار اشعار نوروز خوانی اغلب بر پایه وزن های عروضی ساده و ریتمیک استوار است تا شنوندگان به راحتی بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند و حتی در تکرار ابیات همراهی نمایند. قافیه و ردیف در این اشعار نقش کلیدی دارند و نوروز خوان ماهر کسی است که بتواند نام صاحبخانه یا ویژگی های محل را به صورت بداهه در قالب این قافیه ها بگنجاند. این هنر بداهه پردازی، نیازمند حافظه قوی و تسلط کامل بر دایره واژگان گویش محلی است.

نمونه ای از اشعار نوروز خوانی مازندرانی

نوبِهارِ نو بِموئه / گل بِشکفته بِمو بِم

ترجمه: بهار تازه رسیده است / گل شکفته شده است.

نوروز همایون شد و روز می گلگون / پیمانه کشان ساغر سرشار گرفتند

این ابیات نشان دهنده پیوند عمیق موسیقی بومی با اشعار کلاسیک و محلی در این آیین است.

بررسی منطقه ای: نوروز خوانی در شهرهای مختلف ایران

مراسم نوروز خوانی، با وجود ریشه های مشترک و ساختار کلی مشابه، در شهرهای مختلف ایران تفاوت های جزئی و ویژگی های بومی خود را دارد که آن را منحصر به فرد می سازد. این تفاوت ها می تواند در گویش اشعار، نوع سازهای همراه، لباس نوروز خوانان و حتی زمان دقیق شروع مراسم نمود پیدا کند. در ادامه به بررسی دقیق این آیین در چند منطقه شاخص می پردازیم.

۱. مراسم نوروز خوانی در شاهرود

در شهر تاریخی و چهار فصل شاهرود (استان سمنان)، مراسم نوروز خوانی با شیوه ای منحصر به فرد و توسط دو گروه متمایز از مردم محلی برگزار می شود که هر یک نقش و اهمیت خاص خود را دارند. گروه اول، متشکل از مردان باتجربه و مسنی است که به طور سنتی، از طریق نوروز خوانی امرار معاش می کنند. این افراد که در میان مردم محلی با عناوینی چون بهار لاله زار، شعرخوان یا پیش بهار شناخته می شوند، از اوایل اسفندماه فعالیت خود را آغاز کرده و به روستاهای اطراف می روند تا نوید آمدن بهار را به مردم بدهند.

گروه دوم، نوجوانان و جوانان روستاها هستند که با شور و شوق فراوان و بیشتر به منظور حفظ سنت و کسب تجربه، این مراسم را اجرا می کنند. در شاهرود، اشعار نوروز خوانی اغلب به گویش محلی سمنانی خوانده می شود و همراهی سازهای کوبه ای ساده، فضایی نوستالژیک و صمیمی ایجاد می کند. روستای ابرسیج در شاهرود یکی از مناطقی است که این مراسم در آن با شکوه خاصی برگزار می گردد.

۲. مراسم نوروز خوانی در مازندران

مراسم نوروز خوانی در استان سرسبز مازندران، یکی از کهن ترین و زنده ترین اشکال این آیین است که از حدود یک ماه مانده به عید نوروز آغاز می شود. در این منطقه، نوروز خوانی عمدتاً توسط چوپان ها، گالش ها و گاوچران ها انجام می گیرد. این افراد به دلیل ارتباط مستقیم و دائمی شان با طبیعت و چرخه فصول، به عنوان پیام آوران طبیعی آمدن بهار محسوب می شوند.

آن ها شب هنگام یا در ساعات پایانی روز، با در دست گرفتن زنگوله و دایره، به درب خانه ها می روند و با نوای خاص خود، مژده آمدن بهار را به اهل خانه می دهند. قدیمی های مازندران حضور نوروز خوانان را خیر و برکت برای محلات و خانه ها می دانند و معتقدند که گذر آن ها از کوچه، بلا و بیماری را از اهالی دور می کند. اشعار این منطقه ترکیبی از گویش تبری و فارسی است و مضامین آن اغلب ستایش طبیعت و درخواست برکت است.

۳. مراسم نوروز خوانی در گیلان

در استان گیلان، نوروز خوانی با نام نوروزی خوانی نیز شناخته می شود و بخشی جدایی ناپذیر از جشن های پیشواز بهار است. در این منطقه، گروه های نوروز خوانی معمولاً از سه یا چهار نفر تشکیل شده اند که یکی از آن ها شعر می خواند و دیگران با تکرار ابیات و نواختن دایره و دایره زنگی، او را همراهی می کنند. اشعار نوروز خوانی در گیلان اغلب به صورت فی البداهه و با اشاره به نام صاحبخانه و ویژگی های مثبت او سروده می شود که نشان دهنده هوش شاعرانه و تسلط اجراکنندگان بر ادبیات محلی است.

۴. مراسم نوروز خوانی در سمنان و البرز

استان های سمنان و البرز (به ویژه مناطق روستایی کرج و طالقان) از دیگر کانون های مهم این آیین هستند. در این مناطق، نوروز خوانی با عنوان شال اندازی یا کوسه برنشین نیز در برخی روستاها همزمانی دارد. نوروز خوانان در این نواحی با لباس های ویژه و گاه با چهره های پوشیده از نقاب (در آیین های مرتبط)، به خانه ها می روند. اشعار آن ها اغلب حاوی پندهای اخلاقی، دعای خیر برای کشاورزان و درخواست محصولات فصلی مانند گندم یا برنج است.

منطقه ویژگی بارز سازهای اصلی زمان اجرا
شاهرود (سمنان) حضور دو گروه مجزای مردان مسن و نوجوانان دایره، سازهای کوبه ای ساده اوایل تا اواسط اسفند
مازندران اجرا توسط چوپانان و گالش ها زنگوله، دایره یک ماه مانده به عید
گیلان اشعار فی البداهه و اشاره به نام صاحبخانه دایره، دایره زنگی نیمه دوم اسفند
البرز و طالقان همزمانی با آیین های شال اندازی دهل، سرنا روزهای پایانی سال

شکل امروزی مراسم نوروز خوانی و چالش های آن

شکل امروزی مراسم نوروز خوانی، تفاوت های قابل توجهی با شیوه اجرای آن در گذشته های دور دارد. این آیین باستانی، در طول سالیان متمادی و با تغییر سبک زندگی از روستایی به شهری، دستخوش تحولات بسیاری شده و در بسیاری از مناطق، شکل سنتی و گسترده خود را از دست داده است. در گذشته ای نه چندان دور، نوروز خوانی یک پدیده فراگیر و بخش جدایی ناپذیری از زندگی روزمره مردم در آستانه نوروز بود، اما امروزه، حضور آن بیشتر به صورت نمادین و در قالب نمایش های آیینی یا جشنواره های فرهنگی مشاهده می شود.

با این حال، در سال های اخیر، تلاش های ارزشمندی توسط میراث فرهنگی و گروه های مردم نهاد برای احیا و ثبت این آیین در فهرست میراث ناملموس ملی انجام شده است. برگزاری جشنواره های محلی نوروز خوانی در شهرهایی مانند شاهرود، سمنان و رشت، باعث شده تا نسل جوان دوباره با این هنر آشنا شود و علاقه مند به یادگیری اشعار و شیوه های اجرای آن گردد. این اقدامات، گامی بلند در جهت جلوگیری از فراموشی این گنجینه فرهنگی است.

سوالات متداول درباره مراسم نوروز خوانی

مراسم نوروز خوانی در کدام شهرهای ایران برگزار می شود؟

مراسم نوروز خوانی، هرچند در بسیاری از مناطق کمرنگ شده، اما هنوز هم به شکل سنتی یا نمادین در بخش هایی از استان های البرز، گیلان، مازندران، گلستان، همدان، قزوین، سمنان، و بخش هایی از کردستان و آذربایجان (با آیین های مشابه) برگزار می شود.

نوروز خوانی در چه فصلی از سال انجام می شود؟

نوروز خوانی عمدتاً در فصل زمستان و در روزهای پایانی ماه اسفند، یعنی در آستانه ورود به فصل بهار و سال نو، برگزار می شود. این زمان بندی نشان دهنده نقش این مراسم در نوید دادن بهار و آماده سازی مردم برای جشن نوروز است.

هدف اصلی از اجرای مراسم نوروز خوانی چیست؟

هدف اصلی از اجرای مراسم نوروز خوانی، نوید فرا رسیدن فصل بهار و سال نو، ایجاد شور و نشاط در میان مردم، و انتقال پیام امید و زندگی دوباره است. این آیین همچنین برای جمع آوری مژدگانی و برکت خواهی برای مردم اجرا می شد.

آیا مراسم نوروز خوانی هنوز هم در مناطق روستایی رواج دارد؟

بله، هرچند نسبت به گذشته کمرنگ تر شده، اما مراسم نوروز خوانی هنوز هم در برخی مناطق روستایی ایران، به ویژه در استان های شمالی و مرکزی، با همان حس و حال سنتی و اصیل خود رواج دارد و توسط مردم محلی اجرا می شود.

چه سازهایی در مراسم نوروز خوانی استفاده می شود؟

در مراسم نوروز خوانی، بسته به منطقه، سازهای مختلفی مانند دهل، سرنا، دایره و زنگوله استفاده می شود. این سازها همراه با آواز نوروز خوانان، فضایی شاد و آهنگین ایجاد می کنند و به مراسم جلوه ای خاص می بخشند.

جمع بندی

مراسم نوروز خوانی، فراتر از یک اجرای موسیقایی ساده، تجلی گاه هویت فرهنگی، همبستگی اجتماعی و عشق ایرانیان به طبیعت و تجدید حیات است. این آیین کهن که از دل تاریخ هزاران ساله ایران برآمده، با وجود فراز و نشیب های بسیار، همچنان در گوشه و کنار این سرزمین، به ویژه در مناطق شمالی و مرکزی، طنین انداز است. حفظ و احیای این سنت دیرینه، نه تنها ادای دین به گذشتگان است، بلکه سرمایه ای ارزشمند برای انتقال مفاهیم امید، شادی و برکت به نسل های آینده محسوب می شود. شناخت دقیق این مراسم، گامی مهم در جهت پاسداشت میراث ناملموس فرهنگی ایران عزیز است.